alaam

Ken je het werktuig op de foto? Veel kans van niet, want zo courant is het al lang niet meer, tenzij bij ambachtelijke houtbewerkers. Het is een trekmes. Tegenwoordig vooral nog gebruikt om hout te ontschorsen, maar in oorsprong een werktuig van scheepsbouwers, kuipers en andere houtbewerkers om hout mee af te ronden of glad te maken. Voor mijzelf in eerste instantie handig om zelf een nieuwe steel voor mijn riek, hark of schop mee te maken (ik durf die namelijk al eens breken in al mijn noeste ijver) of een stuk afsluiting of poortje en van die dingen. Essentakken genoeg immers, en ’t zou zonde zijn om die allemaal in brandhout te laten verdwijnen.
Het trekmes op de foto heeft voor mij bovendien ook enige (al hou ik niet van het woord) sentimentele waarde, want is nog van mijn grootvader geweest (net als de werkbank trouwens waar het op ligt). Van die grootvader met de grote moestuin, jawel. Via een omweg van meer dan twintig jaar bij mijn pa is het deze maand uiteindelijk bij mij beland, waar het vanzelfsprekend goed gesoigneerd en gebruikt zal worden.

En nu we het toch over alaam hebben, begin oktober heb ik mij ook een ‘froe’ aangeschaft.

Een soort kliefijzer (een echt goed Nederlands woord bestaat er niet voor), maar dan van het handige soort. Vooreerst omdat je niet met een vlijmscherp lemmet hoeft te zwaaien om je hout te splijten: je plaatst de froe met de scherpe zijde op de te splijten houtblok en klopt op de achterzijde van het lemmet met een houten hamer. Veel veiliger dus.
Door eerst je froe te plaatsen en dan pas te kloppen kan je ook exact bepalen waar je het hout splijt. Veel nauwkeuriger dus.
Je kan er bovendien ook probleemloos lange stukken hout mee splijten (om bijvoorbeeld palen of latjes te maken) door de froe zo diep mogelijk (in praktijk de lengte van de steel) te kloppen en vervolgens te gaan wringen met de steel als hefboom. Door de hefboomwerking kan dat met verrassend weinig kracht. Veel handiger dus.

Kijk,  Survivalbill hieronder toont hoe het moet (en ge hebt er geeneens zo’n kloefte van een hamer voor nodig, eigenlijk, al staat dat wel énorm stoer).

Natuurlijk zal een houten hamer, door telkens op de smalle rugzijde van het lemmet van de froe te dreunen, vrij snel beschadigd worden.  Daarom wordt in plaats van een houten hamer dikwijls een houten knuppel gebruikt. In wezen niks meer dan een stuk tak van een tiental centimeter doorsnede met de schors er nog aan, dat aan één zijde versmald is tot een handige diameter om vast te houden. Dat versmallen doe je met… een trekmes (lucky me! :-) ). Door na elke klop op de froe de knuppel licht te draaien slijt de knuppel gelijkmatig. En eenmaal versleten, snij je gewoon een nieuwe. Zo’n knuppel heb ik nog niet, maar dit weekend zou dat al moeten verholpen zijn. Allezjoep, nog een stuk alaam erbij. Ne mens verzamelt wat in de loop der jaren…

Dit bericht is geplaatst in in eigen tuin met de tags , . Bookmark de permalink.

29 Responses to alaam

  1. boomgeest schreef:

    Kliefmes, kloofmes, kliefijzer en kloofijzer zijn vergeten Nederlandse benamingen voor het gereedschap dat men in het Engels een froe noemt.
    Wat vroeger nog gedaan werd in verband met stelen:
    Nadat het brood gebakken werd deed men nog een mutsaard in de bakoven om de oven terug op te warmen. Daarna werd een versgekapte steel in de oven geplaatst om het hout te verhitten. De verhitte steel kon men dan in de gewenste vorm buigen, bijvoorbeeld door die op een varkensladder vast te binden. Ik heb zo een behandelde steel van wilg vastgehad en het leek alsof het hout ook nog eens verduurzaamd was.

  2. Gert Arijs schreef:

    Schoon plank, waar uw verzameling aan hangt!

  3. J. schreef:

    Alaam? Ik moest het googlen :).
    Maar zo’n kloofijzer lijkt me allemachtig handig, volgens mij kan ik daar zelfs mee kloven. Kwam juist vandaag nog ter sprake, want ik kan van mijn broer een deel van het hout op stam overnemen dat hij heeft aangeschaft. Hij wil het wel voor me zagen (hij vertrouwt geen anderen met zijn motorzaag, terecht waarschijnlijk), maar kloven moet ik zelf doen…
    Waar vind ik een kloofijzer??

  4. bart schreef:

    @boomgeest: machtig interessant, van die stelen. Ik was in de veronderstelling dat gebogen hout altijd met gebruik van stoom tot stand kwam, maar blijkbaar kan het ook anders. Ik krijg er al spijt van dat ik geen oude bakoven staan heb op mijn erf.
    @Gert: vier recup-OSB platen, die tijdens het verbouwen van ons huis de oude cementvloer moesten beschermen. Na de verbouwing heb ik – in een vlaag van vooruitziendheid- die vier platen tegen de wand van mijn werkkot gevezen. Nu kan ik gewoon met nagels nieuw werkgerief een plaatsje geven. Handig!
    @J. : ‘Alaam’ is een courant gebruikt woord in West-Vlaanderen, en ook hier in Oost-Vlaanderen lijken ze te snappen wat ik bedoel als ik het woord gebruik (of anders hebben ze al lang op gegeven met mij en doen ze gewoon alsof…). Mij kloofijzer heb ik gekocht van iemand die regelmatig in het mekka van de houtbewerking (the United Kingdom) actief is, en bij elke reis een aantal messen meebrengt, om vrienden en kennissen te bevoorraden. Ik heb dan ook maar de helft betaald van de prijzen die je op internet vindt voor Vlaanderen en Nederland. Reisje naar Engeland boeken, of de volle pot betalen via het web (even googlen op froe of kloofmes en je vindt wel wat webshops).
    Je broer heeft gelijk wat de motorzaag betreft, ’t zijn ondingen, en ik ben ook altijd weer blij als ik ‘m aan de kant kan leggen zonder ongelukken.

  5. boomgeest schreef:

    Volgende filmpje toont een andere methode om hout te buigen, met heet zand: http://www.britishpathe.com/record.php?id=46878
    “Boiled, pealed and seasoned for a year, they are heated in beds of sand and emerge pliable enough … to straighten them to perfection”
    Wat de bakoven betreft: wat er niet staat, kan er nog komen? :-) Misschien eens kijken op http://www.mot.be voor inspiratie.
    Mutsaarden maken, een mijt maken, de biodiversiteit van de mutsaardenmijt waarnemen, en uiteindelijk brood bakken in de oven (potentieel een sociaal gebeuren!), voor een boomzot zoals ik fijne momenten om van te genieten.

  6. the666bbq schreef:

    filmke maakt veel duidelijk, zo op zijne kant; de eerste keer ik die foto van de froe zag dacht ik ‘dat klop ik zo froefroe’ ;-) maar dat hij met een lichte zwik in de pols de blok verder splijt vind ik wel straf … (ik mag bij de moe altijd de stronken met de knoesten klieven, misschien heb ik een lichtelijk vertekend beeld ;-)

    bedankt voor de organisatie van uw alaam btw, nee echt Bedankt – dat ga ik hier weer minstens een week mogen horen ;-)

  7. onderdeappelboom schreef:

    Meneer onderdeappelboom gaat je ook absoluut niet dankbaar zijn als ik hem vanavond jouw alaamschikking laat zien ;-)
    En ik klief liever met een grote kliefhamer, want dan voel ik mij zo imposant ;-)

  8. onderdeappelboom schreef:

    Maar nu ook serieus: dat trekmes lijkt mij iets handigs, maar bij dat kliefijzer heb ik toch mijn twijflels. Dat gaat het toch ontzettend traag? Met een gewone kliefhamer zet je drie stammetjes klaar, en 9 slagen later heb je 12 stukken brandhout, in een paar seconden (als ze niet te veel omvallen). Het lijkt mij dus wel rugvriendelijk, maar niet zo praktisch…

  9. Janine schreef:

    Indrukwekkend, zo netjes! *stuurt man hier naartoe*

  10. bart schreef:

    @boomgeest: schitterend filmpje, en wat een schatkamer aan beeldmateriaal, die link. Bedankt!
    @the666bbq, meneer onderdeappelboom en meneer Janine: let wel, ’t is hier wel degelijk de eigenwijze madam die dagelijks alle materiaal afstoft, van een vers laagje olie voorziet en netjes op z’n plaats hangt. Eerlijk waar de waarheid niet gelogen hé
    @onderdeappelboom: voor het klieven van brandhout gebruik ik ook graag mijn dikke polet (linksboven op de foto, naast de bosmaaier), maar de froe is bedoeld voor het fijnere werk: geriefhout en ook voor de aanmaakhoutjes. Is al bijzonder handig gebleken op dat vlak.
    @Janine: verwijs je man dan ook even naar mijn reactie hierboven ;-)

  11. specht schreef:

    Zo’n trekmes heb ik ook! Ik kreeg het van mijn schoonvader, die het kreeg van zijn vader. En inderdaad om een steel aan te punten of aan te passen is dat uiterst handig. Want zie: in de winkel slagen ze erin om dat net te dik en te grof te maken.

    Zo’n kloofmes daar ben ik nog niet helemaal van overtuigd. Als aanmaakhout gebruik ik het houtafval dat ontstaat bij het klieven zelf.
    Echte werklui gebruiken alaam. Tuurlijk is alaam een goed woord, ook in Pajottenland gebruiken ze dit. Hij die spreekt over ‘tuingerief’ of ‘werkgerief’ of ‘werktuigen’ wordt stante pede ontmaskerd als ‘foefeleir of foesjeleir’. En geloof me er is geen groter scheldwoord voor een ambachtsman.

    OP uw muur ben ik jaloers. Ik ga onmiddellijk mijn ‘agenda’ aanporren, deze foto tonend. Eindelijk erkenning!

  12. Kadee schreef:

    Moet de haagschaar niet omgekeerd hangen, met olie in het foedraal zodat het mes niet kan roesten?

  13. boomgeest schreef:

    In het Woordenboek der Nederlandse Taal, http://gtb.inl.nl/?owner=WNT, kun je de betekenis van alaam vinden. Zoals Bart schreef betekent het inderdaad gereedschap.
    Het kliefmes werd/wordt gebruikt door ambachtslui om gericht te klieven, meestal kleine stukken.
    Kuipers en klompenmakers bijvoorbeeld gebruikten dit mes.
    Kuipers hadden nog een andere vorm van kliefmes om duigen te maken, een tuig dat lijkt op een ‘doloire’ (<Google afbeeldingen), echter een doloire is een beslagbijl om te kantrechten.

  14. bart schreef:

    @Specht: het kloofmes heb ik in eerste instantie niet gekocht in functie van brandhout, maar voor het geriefhout. En daar komt het echt wel van pas.
    @Kadee: weetniet? Bij mij roest het niet in elk geval. Het foedraal was trouwens een simpel plastic ding (bucht van dunaldi, ik betwijfel of dat lang lekvrij zou gebleven zijn.
    @boomgeest: voila zie, om gericht te klieven. Niet nodig bij brandhout, maar voor ander houtgebruik (waarom doen zo weinig mensen dat toch?!?) ideaal.

  15. Lotte schreef:

    Wat een mooi werkbord, net hetgeen ik zelf ook zou willen maken, ik vrees alleen dat ik ook nog het gereedschap zou aftekenen zodat men altijd weet waar terug te hangen. En weeral een illusie minder…. hopende op een opgeruimde werk omgeving opgeruimd door de knutselaar zelfe maar niet dus… lap… maar bij deze ben ik gewaarschuwd. :)

  16. bart schreef:

    Lotte: als het er lang genoeg hangt, is de plank naast het gerief genoeg vergeeld om te zien wat waar hangt :-)

  17. rainbowwarrior schreef:

    De froe is een instrumentje dat zeeer handig blijkt te zijn om zeer gericht lange stukken mee te klieven. Als je splijtlijn immers dreigt af te lopen naar een kant, is het mogelijk om dit te corrigeren en deze terug naar het midden te brengen naargelang de richting waarin je de steel duwt. Het te splijten hout wordt meestal in een ‘kliefrem’ gestoken (cleaving brake) waardoor het verticaal komt te liggen en je veel meer druk kunt uitoefenen. Het werd en wordt veel gebruikt door de zogenaamde greenwoodworkers, die rechtstreeks van de boom met het natte hout dingen maken, zoals stoelen, poortjes,….

  18. boomgeest schreef:

    Er zit een fout in de uitleg die ik eerder gaf, betreft ‘Nadat het brood gebakken werd deed men nog een mutsaard in de bakoven om de oven terug op te warmen. Daarna werd een versgekapte steel in de oven geplaatst om het hout te verhitten. De verhitte steel kon men dan in de gewenste vorm buigen, bijvoorbeeld door die op een varkensladder vast te binden.’
    Wel, eerst werd de steel gebogen en dan pas ging de steel de oven in. De rest van de uitleg is wel correct … :-}

  19. Guido schreef:

    Waar heb je deze Froe gevonden Bart?

  20. bart schreef:

    Guido, ik heb het gekocht van iemand die regelmatig in het mekka van de houtbewerking (the United Kingdom) actief is, en bij elke reis een aantal messen meebrengt, om vrienden en kennissen te bevoorraden. Ik heb dan ook maar de helft betaald van de prijzen die je op internet vindt voor Vlaanderen en Nederland.

  21. Guido schreef:

    Ja de prijzen op internet zijn niet mis. Ondertussen heb ik een antiek trekmes gevonden.

  22. willem schreef:

    Bwah – goed alaam betaalt zichzelf toch in geen tijd terug, ’t gaat duizend jaar mee, en daalt haast niet in waarde. Ik heb daarom weinig probleem om te betalen voor goede ‘tools’. Wat wel altijd tegenvalt is de verzendingskosten bij die-van-over-t-water (en al helemaal als het van den Amerikaan moet komen). Om die verzendingskosten aan je vrouw te kunnen verantwoorden bestel je dus best ineens nog het een en het ander erbij ;oP

  23. AnneTanne schreef:

    @Willem: en als wij nu ook 1000 jaar zouden meegaan, dan betaalde het zich driedubbel-en-dik terug.
    Ik hou van goed, simpel alaam (overigens: die Vloanderèers moeten niet doen alsof ze het alleenrecht over het woord alaam hebben. Ook in Limburg weet iedereen waarover ge praat als ge da’ zegt), en ik geniet ervan om goed, simpel alaam te onderhouden.
    Net zo belangrijk als een stuk goed alaam vind ik daarom een geoliede doek, en een goede wetsteen…

  24. Guido schreef:

    @Willem een Froe die in de uk ergens rond de 40 euro kost kost via het net snel 80 euro en dat vind ik overdreven.
    @ Anne Tanne, Klopt ik als rasechte gLimburger ken het woord alaam ook.

  25. bart schreef:

    @Willem: goed alaam is inderdaad zijn prijs waard, maar die prijs moet wel realistisch blijven.
    @Guido: inderdaad, toch vreemd datzo’n dingen hier zoveel moeten kosten?
    @Annetanne: geen groter geluk dan een uurtje over hebben om mijn alaam op te blinken, te slijpen en van een laagje olie te voorzien, ik ken het gevoel :-) Overigens erkent zelfs de spellingchecker van wordpress het woord alaam als zijnde volwaardig Nederlands, dat durft al wel eens anders zijn met alhier gebezigde termen…

  26. Guido schreef:

    Net een trekmes gekocht op de rommelmarkt voor 6 euro. Een Froe kennes ze helaas niet hier blijkbaar.

  27. Kees de Boon schreef:

    Schitterende wand met gereedschap. Soms kan ik ook verliefd worden op een stuk gereedschap en het dan met alle egards behandelen. Schoonmaken, opschuren, slijpen opnieuw voorzien van olie etc. Daar knapt heel wat oud gereedschap enorm van op. Mooie hiepjes hangen er op het bord. Daar wil ik er ooit nog wel eentje van hebben voor mezelf.

    Een gereedschapsgroet,
    Kees

  28. eken dick schreef:

    een froe wordtvoornamelijk gebruikt voor het maken van shigels kun je dun splitten
    en met een trekmes afronden de einden bedoel ik

    vr gr dick

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.