Hakhout, Knotwilgen en andere knotbomen
Het grote nadeel van bomen en struiken in een tuin kan zijn dat ze op termijn te groot worden. Het grote voordeel van inheemse bomen en struiken in de tuin is dat je ze (enkele uitzonderingen daar gelaten) flink kan inkorten als je er op tijd aan begint (pazzop: fruitbomen mag je sowieso niet ‘knotten’, en volledig uitgegroeide bomen overleven een drastische knotting (in praktijk vaak: de top er af) dikwijls ook niet.
Wat?
De grens tussen hakhout en knotbomen is niet scherp te trekken. Strikt genomen wordt hakhout op grondniveau afgezet, terwijl er bij knotbomen een echte stam blijft staan, en er pas bovenaan de stam gekapt wordt. De lengte van de stam bij die knotbomen is zeer variabel, al werd er meestal op een hoogte geknot die net buiten het bereik van het vee viel. Vaak komen de twee ook in combinatie voor, bijvoorbeeld een houtkant met daartussen enkele knotbomen. Knotbomen zijn lang niet altijd knotwilgen. Zo goed als alle inheemse boomsoorten (met uitzondering van de Beuk en in mindere mate Berk, Vuilboom en Zoete kers) lenen zich wel tot hakhoutbeheer. Knotbomen en hun uitgegroeide soortgenoten zijn ook één en dezelfde soort. Een Gewone es en een knotes zijn genetisch identiek. Het is enkel door menselijk ingrijpen dat er een ander uitzicht verkregen wordt. Door de manier van hakhoutbeheer zijn er verschillende types te onderscheiden, al is ook hier de grens vaag. In het ene uiterste vindt je de geschoren haag, aan de andere kant hoge knotbomen. Staan de knotbomen op ongeveer 1 m van elkaar, dan spreken we over een kaphaag. Als je dit met Haagbeuk of Gewone es doet, zit je meteen ook cultuurhistorisch juist, want kaphagen van Haagbeuk en Es werden vroeger aangeplant de buurt van het erf en dienden als loofvoeder en geriefhout.
Ruwweg kan je drie groepen onderscheiden:
- zeer geschikt voor hakhout: Gewone es, Wilg, Tamme kastanje, Haagbeuk en Elzensoorten
- goed voor hakhout: Veldesdoorn, Zomereik, Populier en Gewone esdoorn
- niet geschikt: Beuk, Berk, Zoete kers, naaldhout.
Waarom?
Hakhout en knotbomen hadden vroeger een economisch belang (brand- en geriefhout, loofvoedering, vlechtwerk, wind- en zonnescherm voor vee, ontwateren van natte gronden, erosie tegengaan op bermen, …) Na de tweede wereldoorlog is dit economisch belang zo goed als verdwenen, met als resultaat verwaarlozing en rooien van heel wat houtkanten en knotbomen. Gelukkig worden ze nu, zowel vanuit natuur als landbouwhoek geherwaardeerd en hier en daar (her-)aangeplant. Ook nu hebben ze nog nut: brandhout, geriefhout, zonne- en windscherm en erosiebestrijding, en vooral heel veel ecologisch belang. Omdat knotbomen en hakhout vroeger een economisch belang hadden werden ze veel nauwer opgevolgd: zieke en holle bomen gingen er al gauw uit. Nu is dat het geval niet meer en blijven holle bomen nog een hele tijd staan. Knotbomenrijen van tegenwoordig hebben dus een hoger natuurpotentieel dan die van pakweg 100 jaar geleden. Landschappelijk en cultuurhistorisch horen hakhout en knotbomen thuis in de Vlaamse Ardennen, dus ook op dat vlak is het behoud ervan belangrijk. Hakhout levert niet alleen veel brandhout op, maar ook heel wat kruinhout. Beter dan verbranden of verhakselen is dit kroonhout in een verloren hoek opeen te gooien, of er een takkenwal (of takkenril) mee te maken. Dit biedt voedsel en nestgelegenheid aan vogels, insecten en kleine zoogdieren.
Hoe?
Eenmaal je begint te hakken of knotten moet je het blijven doen, anders worden de takken te zwaar voor de stam/wortels en scheurt het geheel uiteindelijk open, vooral dan bij knotbomen. De omlooptijd (de tijd tussen twee knot- of hakbeurten) is soortafhankelijk: trage groeiers om de 7 à 8 jaar, snelle groeiers als Gewone es en Wilg mag je om de 5 jaar afzetten. Een kortere omlooptijd is af te raden omdat je dan de plant gaat uitputten. Langer wachten levert scheurgevaar op, en bovendien zijn zwaardere takken moeilijker af te zetten. En geloof me, vooral als er elektriciteitsdraden in de buurt hangen valt dat zwaar tegen.
Knotten en hakken kan als de bomen in rust zijn (geen bladeren meer) en als het niet (hard) vriest. Meestal dus ergens tussen november en maart. Maar sommige boomsoorten zijn gevoelig voor ‘bloeden’, een esdoorn bijvoorbeeld knot je best vóór januari. En ook wilde kerselaars zijn zeer gevoelig. Best knotten voor nieuwjaar dus.
Zaag niet de volledige tak af maar laat een stomp zitten (lengte stomp ongeveer even groot als de diameter van de afgezaagde tak). Zaag ook niet volledig horizontaal maar enigzins schuin zodat regenwater kan afvloeien. Bij het zagen moet je ook voorkomen dat de schors te ver afscheurt op het moment dat de tak valt. Daarom kan je best ‘inzagen’: eerst een inkeping zagen doorheen de schors aan de onderzijde en zijkant van de tak. Daarna kan je de tak gewoon afzagen. Zelf maak ik er ook een gewoonte van om elke tak eerst zo’n 40cm ‘te hoog’ af te zagen, kwestie van zeker geen inscheuring te hebben. Eenmaal het zware bovendeel van de tak op de grond ligt zaag ik dan de resterende 40 cm (toevallig de breedte van mijn houtstoof :-) ) af, zodat een stomp met een goede lengte overblijft.
Als je van plan bent om een hakhoutbosje aan te planten dan hou je best rekening met de groeisnelheid van de bomen: zet snelgroeiende en traaggroeiende niet kriskras door elkaar. Dat werkt niet alleen moeilijk (je moet zorgen dat je de traaggroeiende niet beschadigd terwijl je de snelgroeiende hakt), de overblijvende stronken zullen bovendien in de schaduw van de traaggroeiers moeten uitlopen, wat hun groei niet ten goede komt. Beter in groepjes werken dus, en telkens zo’n groep als geheel knotten/kappen als de tijd rijp is. Na het aanplanten laat je de boompjes twee (snelgroeiende soorten) tot drie (traaggroeiende soorten) met rust. Daarna ga je ze op ongeveer 25 cm boven de grond afzetten. Vanuit die lage stam kunnen dan telkens, bij latere hakbeurten, slapende knoppen uitlopen.
Maar misschien wil je eerder knotbomen in plaats van een hakhoutbosje (meer over het aanplanten van knotwilgen). In dat geval moet je al van in het eerste groeiseizoen ingrijpen en de uitlopers langsheen de stam verwijderen. Laat enkel de uitlopers op de kruin staan.
In de eerste daaropvolgende winter kan je de kroon uitduinnen door te dicht opeenstaande of zwakke takjes te verwijderen.
Pas in de derde of vierde winter ga je de wilg voor het eerst knotten en verwijder je alle takken van de kroon. Vanaf nu kan u om de vijf à zes jaar de wilg knotten. Eventueel kan je telkens na een tweetal jaar groei de kroon uitdunnen om mooi uitgegroeide takken te bevoordelen.
Comments
Comment from bart
Time: 09/09/2008, 14:33
@Foeke: graag gedaan. Blij dat je het interessant vindt.
Comment from Geert Jacob
Time: 07/10/2008, 20:55
Ik heb 6 à 7 jaar geleden een 200 tal boompjes geplant; 30 knotwilgen, 70 essen en 110 elzen. De wilgen heb ik dit jaar een eerste keer geknot, nu is het de beurt aan de essen en de elzen. Het is de bedoeling dat ik er een vijfjarige cyclus van maak, zodat elke boom om de 5 jaar geknot wordt en het me een regelmatige houtopbrengst bezorgd.( de bomen zijn per soort op rijen geplant). Ik twijfel echter of ik de elzen en essen ga knotten (1,60m hoogte)of als hakhout ga gebruiken (afzagen op ca. 10 cm).
Het probleem is echter dat schapen grazen in het bosje. Indien ik de bomen als hakhout ga gebruiken, moet ik telkens een deel afspannen opdat de schapen de uitschietende takken niet zouden opvreten.Kan iemand me raad geven of heeft iemand ervaring ivm dergelijk bosje?
dank bij voorbaat
Comment from bart
Time: 08/10/2008, 12:50
Tenzij je en heel lage begrazingsdruk hebt zal je de schapen inderdaad uit het stuk hakhout moeten houden. En zelfs jonge knotbomen zijn niet veilig voor hongerige schapen: schors afpellen is hun obby.
Als je afspant en met hakhout verder doet kan je er eventueel een aantal kalkoenen tussen steken, die houden het gras mooi kort en laten je boompjes grotendeels met rust (En zijn bovendien lekker).
Comment from jeroen
Time: 22/10/2008, 20:30
hee,
leuke info over hakhout! In mijn voortuin is een aantal jaren geleden een boompje ontkiemt uit zaad en dat blijkt nu een witte els te zijn. We wonen aan de broekkant; de naam zegt het al, in het recente verleden was het gebied een stuk natter en kwamen er ook een hoop zwarte elzen voor. Nu vraag ik me af of die witte els in mijn voortuin afkomstig is van zaad van gemeente-aanplant met witte elzen (heb nog geen bomen in mijn buurt aangetroffen) of dat de boom in het verleden in het oudere landschap voorkwam… Ik zal nog uitgebreider op zoek moeten om andere exemplaren in mijn buurt te vinden.
Ons huis wordt over zo’n 1,5 jaar gesloopt, maar de witte els gaat mee. Kan ik de wortels rondom ‘snoeien’ om de groei wat te remmen en overplanten in de toekomst makkelijker te maken? Boom is nu 3,5 meter hoog en groeit erg snel.
Zijn er nog mensen die een wat groter exemplaar in hun tuin hebben?? Ik zou daar graag een foto van zien!
vriendelijke groet, jeroen
Comment from sebastiaan
Time: 28/11/2008, 12:28
dag Jeroen,
Het snoeien van je wortels zal in jouw geval een negatief effect hebben, de boom zal erop reageren door hevig wortels bij aan te maken.
groeten
Pingback from Wilgen knotten | AnneTannes Kruidenklets
Time: 30/12/2008, 01:38
[...] groeien als je hebt afgezet), maar de zaagsnede is hier en daar wel een tikkeltje te vlak gebleven. (’Zaag ook niet volledig horizontaal maar enigzins schuin zodat regenwater kan afvloeien.̵… Maar oefening baart kunst, en in elk geval heeft zoonlief al begrepen dat hij eerst aan de [...]
Comment from han
Time: 29/01/2009, 20:51
leuk artikel.Ik heb een oude elsen hakhoutwal van 200 meter die behoorlijk verwaarloosd is ,er staan
bomen waaraan ik kan zien dat ze in het verleden zijn afgezet maar ook exemplaren van 30 -40 cm doorsnee waarvan ik niet kan zeggen of ze ooit afgezet zijn .
kan ik deze ongestraft afzetten?
Comment from bart
Time: 29/01/2009, 22:45
Han, dat lijkt me toch iets om heel voorzichtig mee te zijn. Misschien best iemand bij halen die de situatie ter plekke kan beoordelen. Ik zou er in elk geval voor opteren om niet alle stammen van elke individuele stoof af te zetten in hetzelfde jaar, maar het terugzetten spreiden over twee of drie jaren.
Comment from Jan- een ecologische tuin
Time: 08/03/2009, 22:51
enig idee in welke mate een wilde appel terugsnoeibaar is?
Comment from geert
Time: 30/07/2009, 12:58
aangezien ik zo’n 150 zwarte elzen staan heb (ongeveer 9 jaar geleden geplant) heb ik bij wijze van experiment tijdens vorige winter enkele elzen afgehakt op zo’n 10 cm boven de grond. Dit voorjaar leken deze boompjes goed uit te schieten (takjes van 30 cm), doch nu worden deze takjes één voor één zwart en sterven af.
er kan zeker voldoende licht tot bij deze boompjes.
kan iemand me vertellen wat hier aan de hand zou kunnen zijn?
alvast bedankt.
Geert
Comment from bart
Time: 31/07/2009, 15:22
Niet onmiddellijk een idee wat het zou zijn, maar het hoeft niet noodzakelijk het einde van je elzen te betekenen: volgend voorjaar kunnen ze net zo goed weer uitlopen.
Comment from Karel
Time: 28/10/2009, 13:23
Staan je elzen op een voldoende vochtige plaats ? Elzen kunnen niet tegen de droogte !!! Veel knotwilgen hebben de laatste maanden ook heel wat last gehad van de droogte.
Comment from Loko Tosh
Time: 29/10/2009, 15:02
en dan is er altijd nog de mysterieuze Elzenziekte …
Comment from Jan Kik
Time: 18/11/2009, 15:24
Ik heb een wilg waarvan de helft van de knot “rot”is.Op die plaats groeien dan ook geen takken.Kan ik nu degehele knot eraf zagen opdat ik nieuwe uitlopers krijg?
Comment from bart
Time: 18/11/2009, 22:33
Jan,
Zelfs zonder de knot af te zagen zouden de slapende knoppen er onder normaal gezien moeten uitlopen, omdat ze niet langer onderdrukt worden door een dominante knop aan de top van een uitloper.
Veel hangt af van de leeftijd van de knotboom, de mate waarin het ‘rotte’ deel ingedrongen is in de boom, de diameter van de knot,…
An sich is het geen probleem als de knotboom begint te rotten, hij kan zo nog járen verder en is vanuit ecologisch standpunt zelfs waardevoller als hij ingerot en half hol is (al wordt het wel een ander verhaal als hij aan de watermerkziekte blijkt te lijden)
Comment from Jan
Time: 18/11/2009, 23:45
Bart bedankt voor je uitleg
Comment from eric
Time: 05/01/2010, 18:35
hoi ,interesant artikel
ben sinds 2 jaar in bezit van een boederij met flink wat grond,en na een ingrijpende verbouwing,is nu de tuin aan de beurt ook staan er een 14 tal knotwilgen die oud zijn en op zijn minst de laatste 15 jaar niet meer gesnoeid zijn dus er staat flink dik hout op.
ook zijn ze erg rot om het zo te zeggen(kunt er haast dwars door heen kijken.wat is verstandig omzagen en allemaal vervangen voor nieuwe of toch alleen maar knotten.
gr. eric
bennekom.
Comment from bart
Time: 06/01/2010, 09:59
@Eric: Absoluut zeker gewoon knotten en niet rooien! Je zal wel voorzichtig moeten zijn dat je de boom evenwichtig knot, zodat niet alle gewicht aan 1 kant hangt als je halverwege bent. De bomen kunnen nog tientallen jaren meegaan, zelfs als ze nagenoeg helemaal hol zijn. Ze zijn bovendien zowel op ecologisch als op landschappelijk vlak véél en véél meer waard dan nieuwe knotten. Je kan er wel voor opteren om al voor verjonging te zorgen door tussen de oude knotbomen nieuwe poten te planten.
Comment from Marco
Time: 06/07/2010, 17:26
Hallo,
Leent de winterlinde / kleinbladige linde zich ook goed voor hakhout? Heb een linde gekregen en zou deze ook graag op ong 25cm willen korten om zo een meer struikvormige vorm te krijgen.
Alvast bedankt
Comment from Loko Tosh
Time: 07/07/2010, 08:39
@Marco: alhoewel lindes meestal hoger worden geknot kan het zeker
Comment from bart
Time: 07/07/2010, 22:19
@Marco: een echte struikvorm zal je er ook niet mee bekomen, eerder een hakhoutstoof met lange uitlopers. Maar je kan die inderdaad probleemloos korten tot op 25cm (wel wachten tot het late najaar, als de bladeren er af zijn)
Comment from Ria Baeck
Time: 01/09/2010, 20:49
Bedankt voor het artikel! Is er ook informatie beschikbaar of één of andere houtsoort meer hout oplevert op de lange termijn dan andere soorten? of is dat verwaarloosbaar?
Comment from bart
Time: 01/09/2010, 21:14
Ria, ik vermoed dat je vraag met het oog op brandhout gesteld is. Dan is dit wellicht een antwoord op je vraag. Als je een boomsoort kiest die geschikt is voor de lokale omstandigheden (bodem, vochtigheid) dan zal die je het meeste hout opleveren. Natte grond = wilg, zwarte els, eventueel es. droge arme grond = naaldhout of eventueel eik, enzovoort
Comment from Loko Tosh
Time: 02/09/2010, 09:04
@Ria: als het om “meer” hout gaat, dan kies je voor jaarlijks te knotten wilgen. Er lopen experimenten in wat Korte Omloop Hout (KOH) genoemd wordt, waarbij ze populier of wilg om de vier jaar met aangepaste maishakselaars oogsten, dan drogen en tot pellets verwerken, daar haal je de hoogste tonnage per ha uit. Maar dat is industriele productie. Voor huis- tuin- en keukengebruik ga ik voor de gouden raad om niet al je eieren in dezelfde mand te leggen. Bij mij staan hoofdzakelijk wilg, es en haagbeuk, maar behalve beuk, acacia en els heb ik zowat alle inheemse loofhout staan op 25 are (jaja Robinia ik weet het). En zowat alles wordt geknot als de spillen tussen de 10 en de 15 cm diameter hebben, dan moet ik het hout niet klieven!!
Comment from Tom Vanacker
Time: 28/11/2010, 08:28
Mooi artikel, het boomplantseizoen is aangekomen, en jouw artikel over houtkanten heeft me weer goed geholpen. Ik blijf fan van je tuinblog. Doe vooral verder!
Tom
Comment from Log-ic
Time: 06/09/2011, 08:25
Sommige hakhoutsoorten zijn ten andere zeer geschikt om planken van te zagen, zeker zgn. schaaldelen of boomplanken. Zulke planken zijn zeer goed voor buitentimmerwerk, de bomen hoeven zelfs niet superdik te zijn. 25 à 35 cm is al goed bruikbaar. Natuurlijk zijn er ook andere boomsoorten geschikt, maar tamme kastanje en robinia (valse acacia) zijn zeer duurzaam en kunnen zonder (giftige) behandeling buiten gebruikt worden.
Comment from Patsy
Time: 11/01/2012, 16:51
Beste,
ik heb al een rij knotbomen staan van een jaar of 8. dit jaar worden ze voor het eerst terug geknot. ik zou graag tussen deze bomen, want ze staan toch wel een 6-tal meter uitmekaar, hakhout zetten. de bodem is zandleem. welke soorten gebruk ik hiervoor het beste? is het aan te raden om dat tussen de knotbomen aan te planten of zou het beter zijn om een 2de rij te zetten?
Patsy
Comment from Loko Tosh
Time: 11/01/2012, 19:21
@Patsy, als je weet waarom je iets wil, is het makkelijker om uit te vinden hoe.
Comment from Loko Tosh
Time: 11/01/2012, 21:20
@Patsy, sorry ik wou niet kortaf zijn. Ik bedoel, als je vogels wil zet je andere struiken, (en sommige struiken zelfs speciaal voor één soort weet ik veel), dan als je fruit wil, of vlechtwilgen, …
Comment from Bart
Time: 12/01/2012, 10:04
@Loko Tosh: tsss, ‘t is wreed, ik heb hier amper mijn gat gekeerd, of je zit de mensen al weg te jagen.
@Patsy: ik zeg het niet graag, maar eigenlijk heeft Loko Tosh wel gelijk: welke soorten je plant hangt af van wat je wilt: brandhout, vogelkes, kleur, bloemen, vruchten,… Nagenoeg alle inheemse soorten komen in aanmerking (zie hier boven). Als je bomen zes meter uit elkaar staan, dan zijn twee exemplaren tussen de bomen in meer dan genoeg, dat hakhout kan ook vrij groot worden. Maar als je twee meter tussen laat dan hebben ze de eerste jaren toch licht genoeg. Als je een extra rij zet geldt in feite hetzelfde: twee meter afstand is toch wel een minimum . (al kan je ze aanvankelijk dichter zetten en later uitdunnen)
Comment from Patsy
Time: 12/01/2012, 13:05
hoi,
Sorry voor de minieme info bij mijn vraag. Ik heb nog niet veel blog-ervaring.
Het is enkel en alleen bedoeld als brandhout. Ik heb al een hoogstamboomgaard met appelen, kersen, peren en pruimen erin. Een andere hoekje is ingricht als een “verwilderd” bosje dat met rust gelaten wordt zodat de natuur zijn ding kan doen. Nog een ander plekje is in gebruik als moestuin en dan ook nog een stuk weide voor kleinvee. De knotwilgen waar ik nog hakhout zou bij willen zetten is naast die weide. Een tweede voordeel is ook wel dat het een “windscherm” zou zijn voor onze dieren.
Comment from Loko Tosh
Time: 12/01/2012, 14:02
@Bart: ik zeg het graag; als je Stendhal volgt in Le Rouge et le Noir (boek 1 hfd 7) “Il ne reste d’autre plaisir que la lecture et l’agriculture” dan zitten we hier goed, zou ik zo denken … en om dezelfde redenen als die van Stendhal in 1830. To the happy few!
@Patsy: brandhout hé; vermits je al wilg hebt staan zou ik voor de hardere soorten gaan: haagbeuk, eik, olm, vlier,eventueel hazelaar of hulst.
Comment from Guido
Time: 12/01/2012, 17:20
Hazelaar doet het bij mij erg goed op redelijk droge zandleem
Comment from Guido
Time: 12/01/2012, 17:23
In Engeland heb ik oiit geknote tamme kastanje gezien, knap hoor!
Comment from Bart
Time: 12/01/2012, 20:19
Hakhout van tamme kastanje vind je hier in de Vlaamse Ardennen ook. Heel mooi dikwijls, en ideaal om weidepalen e.d. Maar wel een relatief trage groeier. Hazelaar is inderdaad een mooie optie: goed brand- en geriefhout, vrij snelle groei en ideaal voor hakhouttoepassing. Uit Loko Tosh z’n opsomming zou ik persoonlijk alleen vlier achterwege laten.
Comment from Guido
Time: 12/01/2012, 20:22
Ik heb hier ook vlier in de wilde hagen staan, het groeit snel. Het is niet het meest geschikte brandhout maar het grand wel. De vogels zijn er zot van, de bessen zijn zalig. Gewoon nu een tak in de grond en hij groeit.
Comment from Loko Tosh
Time: 13/01/2012, 15:20
Ik moet eerlijk bekennen dat ik tamme kastanje vergeten was in het lijstje. En hoewel de jonge twijgen van vlier inderdaad hol, bros en breekbaar zijn, kunnen ze in hakhout uitgroeien tot flink brandhout.
Comment from Guido
Time: 13/01/2012, 22:19
Vanmiddag gemaakt in mijn hakhout! Je ziet dat de Vlier al aan ‘t botten is!
Comment from Foeke Bruinja
Time: 07/09/2008, 13:47
Erg informatief, dank voor de uitleg.