Hakhout, Knotwilgen en andere knotbomen

Het grote nadeel van bomen en struiken in een tuin kan zijn dat ze op termijn te groot worden. Het grote voordeel van inheemse bomen en struiken in de tuin is dat je ze (enkele uitzonderingen daar gelaten) flink kan inkorten als je er op tijd aan begint (pazzop: fruitbomen mag je sowieso niet ‘knotten’, en volledig uitgegroeide bomen overleven een drastische knotting (in praktijk vaak: de top er af) dikwijls ook niet.

Wat?

De grens tussen hakhout en knotbomen is niet scherp te trekken. Strikt genomen wordt hakhout op grondniveau afgezet, terwijl er bij knotbomen een echte stam blijft staan, en er pas bovenaan de stam gekapt wordt. De lengte van de stam bij die knotbomen is zeer variabel, al werd er meestal op een hoogte geknot die net buiten het bereik van het vee viel. Vaak komen de twee ook in combinatie voor, bijvoorbeeld een houtkant met daartussen enkele knotbomen. Knotbomen zijn lang niet altijd knotwilgen. Zo goed als alle inheemse boomsoorten (met uitzondering van de Beuk en in mindere mate Berk, Vuilboom en Zoete kers) lenen zich wel tot hakhoutbeheer. Knotbomen en hun uitgegroeide soortgenoten zijn ook één en dezelfde soort. Een Gewone es en een knotes zijn genetisch identiek. Het is enkel door menselijk ingrijpen dat er een ander uitzicht verkregen wordt. Door de manier van hakhoutbeheer zijn er verschillende types te onderscheiden, al is ook hier de grens vaag. In het ene uiterste vindt je de geschoren haag, aan de andere kant hoge knotbomen. Staan de knotbomen op ongeveer 1 m van elkaar, dan spreken we over een kaphaag. Als je dit met Haagbeuk of Gewone es doet, zit je meteen ook cultuurhistorisch juist, want kaphagen van Haagbeuk en Es werden vroeger aangeplant de buurt van het erf en dienden als loofvoeder en geriefhout.

Ruwweg kan je drie groepen onderscheiden:

  • zeer geschikt voor hakhout: Gewone es, Wilg, Tamme kastanje, Haagbeuk en Elzensoorten
  • goed voor hakhout: Veldesdoorn, Zomereik, Populier en Gewone esdoorn
  • niet geschikt: Beuk, Berk, Zoete kers, naaldhout.

Waarom?

Hakhout en knotbomen hadden vroeger een economisch belang (brand- en geriefhout, loofvoedering, vlechtwerk, wind- en zonnescherm voor vee, ontwateren van natte gronden, erosie tegengaan op bermen, …) Na de tweede wereldoorlog is dit economisch belang zo goed als verdwenen, met als resultaat verwaarlozing en rooien van heel wat houtkanten en knotbomen. Gelukkig worden ze nu, zowel vanuit natuur als landbouwhoek geherwaardeerd en hier en daar (her-)aangeplant. Ook nu hebben ze nog nut: brandhout, geriefhout, zonne- en windscherm en erosiebestrijding, en vooral heel veel ecologisch belang. Omdat knotbomen en hakhout vroeger een economisch belang hadden werden ze veel nauwer opgevolgd: zieke en holle bomen gingen er al gauw uit. Nu is dat het geval niet meer en blijven holle bomen nog een hele tijd staan. Knotbomenrijen van tegenwoordig hebben dus een hoger natuurpotentieel dan die van pakweg 100 jaar geleden. Landschappelijk en cultuurhistorisch horen hakhout en knotbomen thuis in de Vlaamse Ardennen, dus ook op dat vlak is het behoud ervan belangrijk. Hakhout levert niet alleen veel brandhout op, maar ook heel wat kruinhout. Beter dan verbranden of verhakselen is dit kroonhout in een verloren hoek opeen te gooien, of er een takkenwal (of takkenril) mee te maken. Dit biedt voedsel en nestgelegenheid aan vogels, insecten en kleine zoogdieren.

Hoe?

Eenmaal je begint te hakken of knotten moet je het blijven doen, anders worden de takken te zwaar voor de stam/wortels en scheurt het geheel uiteindelijk open, vooral dan bij knotbomen. De omlooptijd (de tijd tussen twee knot- of hakbeurten) is soortafhankelijk: trage groeiers om de 7 à 8 jaar, snelle groeiers als Gewone es en Wilg mag je om de 5 jaar afzetten. Een kortere omlooptijd is af te raden omdat je dan de plant gaat uitputten. Langer wachten levert scheurgevaar op, en bovendien zijn zwaardere takken moeilijker af te zetten. En geloof me, vooral als er elektriciteitsdraden in de buurt hangen valt dat zwaar tegen.

Knotten en hakken kan als de bomen in rust zijn (geen bladeren meer) en als het niet (hard) vriest. Meestal dus ergens tussen november en maart. Maar sommige boomsoorten zijn gevoelig voor ‘bloeden’, een esdoorn bijvoorbeeld knot je best vóór januari. En ook wilde kerselaars zijn zeer gevoelig. Best knotten voor nieuwjaar dus.

Zaag niet de volledige tak af maar laat een stomp zitten (lengte stomp ongeveer even groot als de diameter van de afgezaagde tak). Zaag ook niet volledig horizontaal maar enigzins schuin zodat regenwater kan afvloeien. Bij het zagen moet je ook voorkomen dat de schors te ver afscheurt op het moment dat de tak valt. Daarom kan je best ‘inzagen’: eerst een inkeping zagen doorheen de schors aan de onderzijde en zijkant van de tak. Daarna kan je de tak gewoon afzagen. Zelf maak ik er ook een gewoonte van om elke tak eerst  zo’n 40cm ‘te hoog’ af te zagen, kwestie van zeker geen inscheuring te hebben. Eenmaal het zware bovendeel van de tak op de grond ligt zaag ik dan de resterende 40 cm (toevallig de breedte van mijn houtstoof :-)  ) af, zodat een stomp met een goede lengte overblijft.

Als je van plan bent om een hakhoutbosje aan te planten dan hou je best rekening met de groeisnelheid van de bomen: zet snelgroeiende en traaggroeiende niet kriskras door elkaar. Dat werkt niet alleen moeilijk (je moet zorgen dat je de traaggroeiende niet beschadigd terwijl je de snelgroeiende hakt), de overblijvende stronken zullen bovendien in de schaduw van de traaggroeiers moeten uitlopen, wat hun groei niet ten goede komt. Beter in groepjes werken dus, en telkens zo’n groep als geheel knotten/kappen als de tijd rijp is. Na het aanplanten laat je de boompjes twee (snelgroeiende soorten) tot drie (traaggroeiende soorten) jaar met rust. Daarna ga je ze op ongeveer 25 cm boven de grond afzetten. Vanuit die lage stam kunnen dan telkens, bij latere hakbeurten, slapende knoppen uitlopen.

Maar misschien wil je eerder knotbomen in plaats van een hakhoutbosje (meer over het aanplanten van knotwilgen). In dat geval moet je al van in het eerste groeiseizoen ingrijpen en de uitlopers langsheen de stam verwijderen. Laat enkel de uitlopers op de kruin staan.

In de eerste daaropvolgende winter kan je de kroon uitduinnen door te dicht opeenstaande of zwakke takjes te verwijderen.

Pas in de derde of vierde winter ga je de wilg voor het eerst knotten en verwijder je alle takken van de kroon. Vanaf nu kan u om de vijf à zes jaar de wilg knotten. Eventueel kan je telkens na een tweetal jaar groei de kroon uitdunnen om mooi uitgegroeide takken te bevoordelen.

70 reacties op Hakhout, Knotwilgen en andere knotbomen

  1. Loko Tosh schreef:

    Berk heeft last van bloeden (net zoals notelaar), als je op het juiste moment knot, valt het wel mee. Maar berk is niet typisch hier in de streek, en geknotte berken nog minder.

  2. Geert schreef:

    klopt het dat vb. elzen moeten geknot worden met een handzaag? Indien men ze met een mechanische zou knotten zouden de bomen nadien niet meer uitlopen. klopt dit? heeft iemand ervaring?

  3. Loko Tosh schreef:

    De elzen worden liefst van al door bevers geknot.

  4. bart schreef:

    Geert: dat is zever in pakskes. Pak gerust uw kettingzaag.

  5. slager schreef:

    een begrip die hier in de discussie niet naar voor komt is de haagkant. Een haagkant is een haag uitgeplant op een halve meter tussenafstand in de rij die om de vier a vijf jaar gesnoeid wordt.Het snoeien gebeurt meestal op een hoogte van 1m50 a2m. de begroeiing is wel tot aan de grond, jaarlijks kunnen we wel de zijkanten met de haagschaar scheren om de breedte te beperken. Bestaat meestal uit haagbeuk, veldesdoorn, vlier, meidoorn, hulst es, hier en daar een knotwilg, tamme kastanje, en wat dies meer zij…

  6. jeroen schreef:

    Goeiedag,

    ik heb dit jaar een stukje grond gekocht waar twee wilgen instaan ,ik zou ze graag knotten op de klassieke hoogte van ongeveer twee meter dit om ecologische redenen.
    De bomen zijn nog nooit geknot en al wat oud ( takken van 30 cm.) .
    Het probleem is dat de wilgen al op buikhoogte vertakt zijn .
    Hoe pak ik dit het best aan , ben ik verplicht om de wilgen op buikhoogte af te zetten?
    Een ander idee leek me om de dikste tak op hogere hoogte af te zetten en alle andere takken tot helemaal tegen de stam.

  7. Loko Tosh schreef:

    vwala jeroen, ge hebt het zelf gevonden; dikste (of meest centrale, of meest rechte) laten staan (of knotten op de hoogte die je wenst) en al de rest tegen de stam afzetten. In vaktaal heet dat “op éne zetten” (denk ik)

  8. Els schreef:

    Hallo allemaal,
    Mijn appelboom is perongeluk afgezaagd. Ik vroeg me af of ik er misschien iets mee kon doen zodat hij nog terug begint de groeien. Ik heb de wortels en een stukje stam. Ik hoop dat er nog iets mee kan gedaan worden aangezien ik er nogal aan gehecht was.
    Mvg
    Els

    • Loko Tosh schreef:

      Per ongeluk een boom afzagen waaraan je gehecht bent? De rest van de familie OK Els? Zo ja, leren enten, zo neen, misschien weten de buren raad?

  9. Mari schreef:

    Esdoorns kun je het beste knotten in het najaar, als het meeste blad er af is gevallen.
    Ergens halverwege tot eind november.
    Op een later tijdstip wordt de kans op vorst steeds groter en dan bloeden de bomen dood als ze zo drastisch gesnoeid (geknot) zijn.
    Het snoeien van esdoorns in de zomer is wel mogelijk wanneer het om een paar takken gaat die bijvoorbeeld over de erfgrens groeien etc. Maar niet knotten in de zomer, de voedselvoorraad die de boom heeft opgeslagen in de bladeren (suikers) gaan dan verloren en dit gaat ten koste van de gezondheid (en dus ook het herstel) van de boom.

    Zelf heb ik een Castanea geknot in het najaar nadat al het blad er af was. Daarna een zachte winter gehad. Het duurde wel eventjes voordat de slapende ogen uitliepen. Maar halverwege mei kwamen de uitlopers tevoorschijn, ook op de rechte stam. Deze heb ik verwijderd zodat hij nu op het geknotte deel bovenin uitloopt en de stam mooi glad blijft. Volgende snoeipartij waarschijnlijk over 6 á 7 jaar.
    Tuinieren is geduld hebben ;-)

  10. Jan Bosman schreef:

    Wij hebben 2 esdoorn voor ons kerkgebouw die in 1949 geplant zijn, ze zijn nu veel te groot en te dichtbij de electric draden. Het is iedere paar jaar dat ze hard gesnoeid moeten worden, maar ze groeien zo weer vol. De elecric company wil ze natuurlijk bij de grond afzagen. Mijn vraag: zou ik die mischien kunnen knotten? Het zal er zooveel beter uitzien zelfs als ze geknot zijn, dan de bomen te verliezen.
    Hier in de USA word did nooit gedaan. De bomen zijn wat wij silver maples noemen.
    Dank U wel voor uw advies!

    • bart schreef:

      Beste Jan,
      Bomen van die leeftijd (60 jaar) nog omzetten naar knotbomen zal zeer moeilijk zijn. Grondig terugsnoeien (eventueel gefaseerd over enkele jaren) tot een ‘gekandelaberde boom’ is misschien nog best haalbaar. Succes!

  11. M.v.d.Pavert schreef:

    Ik heb 3 hazelaars geknot en tot nu heb ik daar om de twee jaar de takken afgezaagd omdat ik ze niet te groot wil laten worden.
    Dat is zo te zien geen enkel bezwaar, ze doen het prachtig. Mijn vraag:
    Wat is voor dit soort de beste tijd om te zagen?

    • Loko Tosh schreef:

      Alle soorten zagen. Sommigen zagen ’s ochtends, dat is een minderheid. De meesten zagen hoe langer hoe meer, met de zon mee. Er zijn winterzagen en regenzagen, zelfs ijszagen. Hout zagen doe je best als je er zin in hebt, anders is’t van moetes, nooit plezant. De meeste van onze inheemse bomen en struiken zijn wel wat gewend, ze zouden nooit de ijstijd, steentijd, ijzertijd en zaagtijd met zo’n glans doorstaan. Sla er maar eens een boek over na want als je ’t op ’t internet leest, vergeet je het toch.

  12. M de Vries schreef:

    Mag ik mijn geknotte knotwilg op de stam afzagen en wat mag ik dan van de nieuwe aangroei van de kruin verwachten?

    • Aniso Karpos I schreef:

      U mag, en als u de knot in een gat in de grond steekt dan zal je twee knotwilgen hebben, één op stam en één stoof.

  13. Steyn schreef:

    Ik zou graag wat hazelaars zo knotten dat die een stoel (troon) zullen vormen, echt op zithoogte dus. Zou dat lukken om af te zagen op 80cm? Of schiet die dan verkeerd terug?
    alvast bedankt voor de hulp.
    Het doel is een originele hakhoutbank te vormen – iemand raad? Tips en tricks?

    • bart schreef:

      De hoogte waarop je een stronk af zaagt doet er op zich niet toe. Als je er echt een stoel van wilt maken zul je enkel de ‘rug- en armleuningen’ mogen laten staan. M.a.w. uitlopers aan de voorkant consequent blijven verwijderen. En ook alle andere uitlopers die op ongewenste plaatsen verschijnen zo snel mogelijk weg halen. Het eerste groeiseizoen kun je de uitlopers ook uitbuigen met behulp van touwtjes, zodat ze de vorm aannemen die je voor ogen hebt. Nadat ze verhout zijn (ergens rond de herfst) wordt uitbuigen al veel moeilijker. Hou ook in gedachten: hoe mooier rechtop je een uitloper laat staan, hoe beter hij groeit. Hoe meer je naar onder toe uitbuigt, hoe trager de groei zal gaan.

  14. vader aanbieder van moederaarde schreef:

    nog een kleine tip voor mensen die zich toch wagen aan het gebruik van een kettingzaag:Gebruik bio kettingolie de reden? geen vervuiling voor de boom die je snoeit .Eind resultaat snelle uitsprong van nieuwe schuiten en de kans dat je boom sterft door olie vervuiling is zogoed als nul.Bio olie is wel duurder…vraag er met nadruk naar. en lees desnoods in de winkel zelf of ze echt biologish afbreekbaar is….ik zelf heb er momenteelrond de 500 gedaan de eerste moet nog sterven :-)…..wil nieuwe knotwilg?? na het knotte neem je een rechte tak van 3m de diameter is afhankelijk van de grondboor die je kan bemachtigen.soort van tak te gebruiken:gezond en liefst glade schors…voorbereiding: gat van een meter diep, de onderkan onder een hoek van 45 of nog scherper afzagen, nu komt den truk me de duif je neemt een dunschiller en over een lengte van een 80-90cm schil je richting onderkant ongeveer in totaal 50procent shors weg doe die random hier en daar een schil van 10-15cm let op schil niet door de schors…nu is je poot klaar om gepoot te worden :) meng zand en water tot slijk kap een beetje in het gat en vervolgen je poot er in laat deze zakke en vul steeds een beetje slijk bij +/- als je 10 cm voorbij de wondjes bent trek je nog ff terug en ram je hem er hard in.Paar dagen nadien ff checke en grond gewoon bij vullen en aanstampen met een borstelsteel of een andere tak…vala die staat de volgende uitkom vol scheuten…(nog klein tipje in winkel centra’s vin grondboren van max 8-10 diameter via internet heb ik er 1tje van 13cm diameter gevonden dus je snapt degene die ik plant zijn stevige jongens die geen hulp meer nodig hebbe en waar je na 3 jaar je ladder kan tegen zette) oja de eerste 3jaar jong scheuten op de stam verweideren je kan ook met je nagels de groen oogjes pitsen..

    shit heb net al men knot tricks verraden :)

Geef een reactie