Vorige zomer hadden we al een behoorlijke opbrengst van onze pas aangeplante fertile de septembre, en ook dit jaar zag het er aanvankelijk veelbelovend uit. Maar perziken zitten hier echt wel op het randje van hun kunnen, en de voorbije ‘zomer’maanden zijn er duidelijk te veel aan geweest. De wind en regenvlagen van de laatste twee dagen gaf de genadeslag. Dus toen de Eigenwijze Madam deze avond op strooptocht ging op zoek naar fruit kwam ze wel terug met appels, peren, druiven en frambozen, maar voor de perziken kwam ze te laat: allemaal op de grond, en allemaal al rot. Een flutse dus, dit jaar. Och wel, volgend seizoen beter zekers? En ten anderen, ik lust dat toch niet, perziken, dus geen erg, geen erg.

What a beautiful day. Morgen wordt nog beter, want dan zijn mijn oogappels eindelijk weer alle drie thuis. Maar toch, het was een bijzonder mooie dag.

Het is al van begin september geleden dat er een grote tak uit de oude kerselaar gedonderd is. Op een windstille dag nochtans, ineens met een behoorlijk gekraak naar beneden gekomen. Gelukkig was er niemand dicht bij in de buurt, noch schapen noch mensen. Rot aan de basis, zo bleek, zoals ook te zien is op de foto’s hieronder die ik toen maakte.

Nu, ruim twee maand later is de tak eindelijk opgekuist geraakt (efficiëntie is my middle name…). Goed voor een kruiwagentje brandhout en een mand vol aanmaakhout. Maar daar zat ik bepaald niet op te wachten, want het wijst er veel te hard op dat het sterk bergaf gaat met de kerselaars, de twee mooiste, grootste en wellicht oudste bomen van de tuin. Ze moeten echt van respectabele leeftijd zijn, want op een willekeurige tak van ongeveer een pols dik vallen al twintig jaarringen te tellen, dus de grote zijtakken (en de boom zelf) moeten veel en veel ouder zijn. Gôh, dat zal mij spijten de dag dat die twee definitief sneuvelen :-/

Niettemin, het blijft een oude knar die stilaan de eerste tekenen van verval begint te vertonen. Op de foto hierboven kan je bijvoorbeeld zien dat hij al deels hol aan het worden is (onderaan rechts). En ook een aantal zwammen hebben zich al een weg gebaand doorheen zijn schors, allemaal dingen die er op wijzen dat het stilaan bergaf gaat.

Maar dat belet niet dat hij toch nog tientallen jaren kan meegaan, en ondertussen steeds meer en meer beestjes, plantjes en paddenstoelen kan huisvesten. En schaapjes uit de wind zetten, natuurlijk. Staande sterven, het is hem van harte gegund, al hoop ik dat dat moment nog heel veraf is.

‘

‘Sleedoornbloemen’. ‘Ja, duidelijk’ hoor ik je denken. ‘Geen verwarring mogelijk, zelfs!’ voeg je daar aan toe. Voila, dat dacht ik ook, dat er met Sleedoornbloemen niks te verwarren valt. Tot ik vorige week een foto poste van -wat ik toen nog bestempelde als- een op barsten staande Sleedoornstruik. Maar dankzij het arendsoog van Annetanne weet ik nu wel beter. Want wat vorige week verscheen was geen Sleedoorn, meneer en mevrouw. Neen, het was immers een Kerspruim (Prunus cerasifera). En neen, ik had daar ook nog nooit van gehoord. Het meest opvallende verschil zit hem in de lengte van het bloemsteeltje. Vergelijk maar eens op de twee foto’s hier onder. De bovenste is sleedoorn, de onderste is de Kerspruim.

Gigantisch veel verschil is er al bij al niet. De twee soorten staan in mijn tuin vlak bij elkaar en ik moet gedikke goed kijken om te zien wie precies wie is. Benieuwd wat de blaadjes zullen geven binnen enkele weken, of daar veel verschil zal op zitten. En of er vruchtjes op komen, want die (nochtans opvallende pruimpjes) heb ik nog nooit gezien in mijn tuin.

Maar zie, ondertussen heb ik wat zitten lezen en er zijn wel een paar interessante weetjes in verband met dit plantje te vinden.  Zo zouden de gekweekte pruimen (Prunus domestica) wel eens een kruising kunnen zijn van deze Kerspruim met Sleedoorn. Het oorspronkelijk verspreidingsgebied ligt in het oosten: vanaf de Balkan tot Midden-Azië, maar omwille van de eetbare vruchten en de sierwaarde (er werden een hoop cultivars uit afgeleid) is de soort ondertussen veel wijder verspreid geraakt. De soort wordt ook als onderstam voor pruimelaars gebruikt, er wordt dan een gedomesticeerde pruim op de wilde onderstam geënt. Deze onderstammen zijn gekend onder de naam  Myrobalaan. Voila, weer wat bijgeleerd. Ik hoop van u hetzelfde.

Maar in afwachting moet dat plantje natuurlijk met de beste zorgen omringd worden, wil ik mijn nakende olijvenoogst niet in het gedrang brengen.

Dus even op een rijtje wat we over de verzorging van olijfboompjes weten. Dat blijkt al bij al bedroevend weinig te zijn. Aanvullingen en/of verbeteringen zijn dan ook zoals steeds meer dan welkom.

• als grondsoort kan zo goed als alles dienen, van klei tot zand. Een bruikbaar mengsel bestaat uit 50% compost gemengd met 50% aarde. Onderaan in de pot potscherven zodat de bodem goed gedraineerd wordt.
• regelmatig begieten bij droog weer maar de bodem zeker niet continu nat houden (wel niet helemaal laten uitdrogen)
• zonnige en warme standplaats
• vooral niet te veel bemesten
• snoeien kan het hele jaar door, maar best in de herfst als de boom in rust gaat
• vermijd zware snoei tijdens de bloei en het vrucht dragen
• beschermen tegen vorst: liefst overwinteren in een koele zonnige kamer (let er op dat de bodem niet volledig uitdroogt)

Ondertussen heb ik veel bijgeleerd over hoe het wél zou moeten. Ik heb er dan ook redelijk wat vertrouwen in dat de zopas aangeplante Essing het wel zal halen.

Zo was het vervoer deze keer wat beter voorbereid. Nog steeds op de bagagedrager bovenop de auto, maar nu met de wortels goed ingepakt (fruitboomwortels zijn gevoelig voor uitdroging) en met doeken rond de stam waar hij met de bagagedrager in contact komt. Op die manier raakt de stam niet beschadigd. Thuisgekomen eerst een kop koffie en dan onmiddellijk aan het werk: een flink brede kuil uitgraven (bewaar de afgestoken graszoden eventjes appart) waar de boomwortels voldoende ruimte hebben. Plooi de grote wortels zo weinig mogelijk om: je hebt kans dat ze dan gaan afsterven. Maak het plantgat niet te diep: de boom mag niet dieper geplant worden dan hij in de kwekerij stond (te zien aan de kleurovergang op de stam, zie foto hieronder rechts). Fruitbomen worden immers dikwijls geënt op een goed – wortelvormende onderstam. Als je de boom te diep plant, dan gaat de eigenlijke stam ook (minder goede) wortels vormen, en raken de onderzittende (goede) wortels afgesneden van de rest van de boom zodat de boom op termijn kan afsterven.

Bemerk op de foto’s hierboven ook dat er al een steunpaal in de plantkuil zit: door de steunpaal tegelijk met de boom te planten voorkom je het beschadigen van de wortels. Een goede steunpaal hoeft niet meer dan een meter boven de grond uit te steken. Te lange steunpalen resulteren in een ‘luie’ boom die, als de steunpalen later weggehaald worden, alsnog kan ontwortelen. Plaats de steunpaal niet vlakbij de boom maar geef de stam voldoende ruimte om te verdikken.

Vul vervolgens het plantgat met de fijngebrokkelde aarde (geen grote kluiten, en vooral géén verse mest want dan verbranden de wortels). Na het planten de aarde flink aandrukken en indien nodig wat begieten, maar overdrijf hier niet mee. Tenslotte de graszoden terugleggen.

Rest nog de boom te beschermen tegen de rondlopende grazers, in mijn geval schapen. Gewoon kippengaas is daarbij nog het meest efficiënt gebleken. Heb je andere dieren lopen (geiten, koeien, paarden) dan is er iets groter en sterker nodig.

Tenslotte: als je de boom op de kwekerij gaat ophalen dan zijn ze meestal wel zo vriendelijk om hem z’n eerste vormsnoei te geven. Is dat niet gebeurd (of doe je het, zoals ikzelf, liever eigenhandig) dan is het nú de moment om dat te doen. Selecteer de harttak: die laat je met rust. Dan probeer je uit de overige takken één of twee kransen van drie à vier gelijkwaardige takken te selecteren. Je probeert met andere woorden een pyramide-vorm te bekomen. En dan is het wachten op de lente, tot de boom begint uit te lopen.

Wat leren we van dit etiket? Dat het 1 (één) boom betreft die vrijdag afgehaald wordt. Dat het MIJN boom is (ze hebben mijn achternaam niet al te zwaar verminkt, al wordt Vancoppenolle in één woord geschreven). Dat het een hoogstam is (HT van Haute tige), dat de stam op een meter hoogte een omtrek heeft van acht à tien centimeter (8/10). Dat ze met hun pollen van de takken moeten blijven (ik snoei mijn bomen liever zelf). En vooral dat het een Essing (of Essching, Blessing, Oselijnghe) betreft: een zeer oud (al vermeld in 1559!) en bedreigd zuidwestvlaams appelras (Avelgem en omstreken). Nochtans is het een sterk groeiende, gezonde boom die behoorlijk resistent is voor veel ziektes. Ze dragen ook veel mooie grote groenrode appels, verwerkbaar in de keuken, maar ook lekker om zo te eten. Wat me nog het meest aansprak in deze soort is dat ze laat op het jaar rijpen (november) en zeer lang bewaren (tot april – mei!), dat geeft wat spreiding ten opzichte van de andere appels die we staan hebben. Dat alles heb ik uit ‘Hoogstamfruitbomen in West-Vlaanderen’, een zeer degelijke uitgave van de provincie West-Vlaanderen die via hun website voor de spotprijs van 4 (vier!) euro te koop is, wat volgens mij nog niet eens de drukkosten van dit boek dekt. Vroeger kon je zelfs gewoon het boek als pdf downloaden. Nu blijkbaar niet meer, maar ik heb het gelukkig wel nog op mijn harde schijf staan (voor de goede verstaander ;-) )

Wat zien we nog op de foto? Dat de boom niet enkel aan de wortel geënt is (niet op de foto te zien), maar ook nog eens boven de stam. Dat combineert de eigenschappen van drie appelrassen: een goede wortelvormer, een goede stamvormer en tenslotte bovenaan (hier links in beeld) de eigenlijke Essing, die de gewenste vruchten produceert. Op de foto zie je dus geen echte wonde, maar een restant van het enten.

Ondertussen is de boom netjes geplant, binnenkort in woord en beeld op deze site.

Wanneer

De beste periode voor aanplanten is vanaf de bladval tot net voor het uitlopen van de bladknoppen.

Voor je begint: bodem en bemesten

Voor een gezonde fruitboom is de bodem van levensbelang. Een boom die het niet goed doet kan sterk geholpen worden met gerichte bemesting. Daarvoor is een bodemanalyse nodig, die kan uitgevoerd worden door onder andere de Bodemkundige Dienst België (kost ongeveer 40 €). Belangrijk daarbij zijn de zuurtegraad van de bodem, en de NPK- verhouding: stikstof (N) is vooral nodig voor de groei, Fosfor (P) is vooral nodig voor de wortels, Kalium (K) is nodig voor een goede bloei en vruchtzetting.

Bemesten doe je liefst met organische mest (compost, stalmest), tenzij je grote fouten in de NPK-verhouding moet rechttrekken: in dat geval ben je aangewezen op korrels, maar denk er aan dat die de bodem op lange termijn verzuren en verzouten.
Bemesten doe je best onder de rand van de boomkruin: daar zijn de wortels het meest aktief (geldt ook voor eventueel begieten in de zomer).

Je kan ook uitgetrokken brandnetels als bemesting gebruiken: gewoon rond de boom leggen en de voedingsstoffen komen langzaamaan in de bodem terecht. Let wel: op deze manier rijk je nagenoeg enkel de stikstof (N) aan.

Bladbemesting is ook nuttig: zet brandnetels of heermoes in een emmer water gedurende enkele dagen en spuit dit op de boom. Heermoes heeft bovendien een antischimmel werking, en brandnetel helpt tegen bladluizen. Met Heermoes-gier spuiten kan vanaf juli-augustus, dit is de periode waarop de meest schadelijke schimmels zeer actief zijn.

Chemisch sproeien is sterk af te raden: je verstoort het evenwicht in de bodem, en opportunistische woekeraars krijgen alle kansen.

Bemesten kan (bij oude bomen bvb) ook door gaten van zo’n 50 cm diep te boren aan de rand van de boomkruin, en daar compost in de doen. De boomwortels zullen er zich spontaan sterk in ontwikkelen.

Stap 1: koop een boom

Zorg dat je zeker bent dat je de juiste variëteit krijgt. Een kleine, gespecialiseerde kweker geeft je meestal meer zekerheid.

Voor hoogstammen en fruitbomen: koop een boom met een volledige kruin, waar geen takken uitgeknipt of afgetopt zijn. Bij fruitbomen zijn er normaal initieel vier grote takken: drie ‘zijtakken’ en een ‘hoofdtak’. Koop geen boom met minder dan drie goeie takken.

Let er ook op dat het wortelstelsel goed ontwikkeld is, vooral veel fijne worteltjes zijn van belang.

Pas er ook op dat de wortelhaartjes niet kunnen uitdrogen, vooral bij het vervoer in een open aanhangwagen of op het dak van de auto doe je best een beschermende hoes over de wortels. Als je de planten niet onmiddellijk na aankoop kan aanplanten, bescherm ze dan tegen uitdrogen en vorst, bijvoorbeeld met een plastic zeil of een oud deken. Duurt het nog vrij lang vooraleer je zal kunnen aanplanten, dan kan je de planten best inkuilen (dwz: de wortels ingraven onder een laag losse aarde of nat zand).

Stap 2: hoe planten

Dat is een beetje afhankelijk van wat je precies plant: Wilgen en populieren, andere bomen en struiken of fruitbomen,

Als je Wilg en Populier wil aanplanten, kan je aan de slag met “poten”. Poten zijn niks meer dan een stuk afgezaagde wilgentak. Typisch voor wilgen en populieren is dat, als je zo’n afgezaagd stuk tak in de grond steekt, het wortels en bladeren gaat vormen en kan uitgroeien tot een kloon van de moederplant.
Normaal gezien wordt dat vooral gedaan om knotwilgen te planten: een minstens vijf centimeter dikke tak van drie meter lang een meter diep in de grond werken (goed stevig aankloppen: hiermee voorkom je dat de tak te veel beweegt met de wind en de nieuw gevormde microworteltjes beschadigd raken), en met een beetje geluk heb je een knotwilg. Maar het kan ook met dunnere éénjarige takken, zolang ze maar diep en vast genoeg in de grond zitten. Het vergt dan gewoon wat meer tijd om tot een grote boom te komen. Om de kans op succes te vergroten kan je de onderzijde schuin afzagen en enkele inkepingen maken in de schors. Deze kwetsuren vergemakkelijken de wortelvorming (zie foto links).

Voor andere boom- en struiksoorten moet je met jonge plantjes uit de kwekerij werken. Voorzie en voldoende groot plantgat (2x zo ruim als de wortelkluit, zie foto uiterst links), en plant de boom zeker niet dieper dan hij in de kwekerij stond (kan je zien aan het kleurverschil onderaan de stam, foto links). Bij te diep geplante bomen krijgen de wortels niet voldoende zuurstof en komen er gegarandeerd problemen van. Kenmerkend voor een boom die te diep geplant werd zijn opslag onderaan bij de wortel. Enige remedie bij zo’n boom is hem de eerstvolgende winter voorzichtig los te graven en hem hoger te herplanten.

Hak altijd de aardkluiten op kleine stukken alvorens het gat weer te vullen.

Als je solitaire bomen zet en hierbij met groot plantgoed werkt (hoogstam) dan voorzie je best ook een steunpaal om de boom op te binden. Die hoeft niet zo hoog te zijn, want opbinden gebeurt best op ± 1 m boven de grond.
Plant je een haag, dan is de keuze uitgebreid: Meidoorn, Olm, Haagbeuk, Hulst, Sleedoorn, Veldesdoorn, Taxus, Wilde liguster, Beuk,… je kan kiezen voor een haag met 1 soort of je kan met meerdere soorten gaan inmengen. Voor het inmengen komt de Hondsroos, Gelderse roos, Rode kornoelje en Kardinaalsmuts zeker ook in aanmerking, al ben ik van Hondsroos totaal niet meer zo zot (maakt lange stekelige uitlopers en is nogal dominant.

Om een goed aaneengesloten haag te krijgen moet je rekenen op 3 à 5 planten per meter.

Als je wat meer plaats hebt kan je overwegen om een houtkant aan te planten. Dergelijk hakhout is een goede optie bij het bebossen van een kleine oppervlakte, zoals de houtkanten in onze tuin. Je kiest dan natuurlijk best voor soorten die zo’n hakhoutbeheer verdragen. Een tweede criterium was in ons geval een redelijk goede houtopbrengst. Dan ben je al gauw beperkt tot soorten als Wilg, Gewone es, Haagbeuk, Zomereik, Zwarte els. Eventueel ook Gewone esdoorn of Tamme kastanje, al zijn die twee ecologisch
dan weer minder interessant. Als je dan ook de groeisnelheid in aanmerking neemt komen Wilg en Gewone es als grote winnaars uit de bus, en vallen Zomereik en Haagbeuk weer uit de gratie. Beetje mengen is nog de beste optie, maar plant ze in groepjes zodat snelle en trage groeiers wat bijeen staan.
Planten met een onderlinge afstand van één à anderhalve meter, en de eerste jaren ongemoeid laten. Daarna kan je ze dan op 20 à 25 centimeter van de grond afzetten. Vanaf dan hanteer je naargelang de soort (zie hakhoutbeheer) een verschillende omlooptijd. Bij lange houtkanten kan je zelfs kiezen om in 2 fasen te werken (vb om de zes jaar de helft van de houtkant), op die manier blijft de ecologische waarde constant en blijven de beestjes niet in de kou staan. Je kan er ook voor kiezen om enkele bomen uit je houtkant te laten groeien (middelhout) of als knotboom (dus hoger afgezet) te behouden.

Fruitbomen

Hoogstamfruitbomen zijn groot: ofwel moeten ze in een aanhangwagen, ofwel op de bagagedrager. Pak daarom de wortels goed in met plastic (fruitboomwortels zijn gevoelig voor uitdroging), en draai wat doeken rond de stam waar hij met de bagagedrager / aanhangwagen in contact komt. Op die manier raakt de stam niet beschadigd.

Graaf een flink brede kuil uitgraven (bewaar de afgestoken graszoden eventjes appart) waar de boomwortels voldoende ruimte hebben. Plooi de grote wortels zo weinig mogelijk om: je hebt kans dat ze dan gaan afsterven. Maak het plantgat niet te diep: de boom mag niet dieper geplant worden dan hij in de kwekerij stond (te zien aan de kleurovergang op de stam, zie foto hieronder rechts). Fruitbomen worden immers dikwijls geënt op een goed – wortelvormende onderstam. Als je de boom te diep plant, dan gaat de eigenlijke stam ook (minder goede) wortels vormen, en raken de onderzittende (goede) wortels afgesneden van de rest van de boom zodat de boom op termijn kan afsterven.

Bemerk op de foto’s hierboven ook dat er al een steunpaal in de plantkuil zit: door de steunpaal tegelijk met de boom te planten voorkom je het beschadigen van de wortels. Een goede steunpaal hoeft niet meer dan een meter boven de grond uit te steken. Te lange steunpalen resulteren in een ‘luie’ boom die, als de steunpalen later weggehaald worden, alsnog kan ontwortelen. Plaats te steunpaal niet vlakbij de boom maar geef de stam voldoende ruimte om te verdikken.

Vul vervolgens het plantgat met de fijngebrokkelde aarde (geen grote kluiten, en vooral géén verse mest want dan verbranden de wortels). Na het planten de aarde flink aandrukken en indien nodig wat begieten, maar overdrijf hier niet mee. Tenslotte de graszoden terugleggen.

Rest nog de boom te beschermen tegen de rondlopende grazers, in mijn geval schapen. Gewoon kippengaas is daarbij nog het meest efficiënt gebleken. Heb je andere dieren lopen (geiten, koeien, paarden) dan is er iets groter en sterker nodig.

Tenslotte: als je de boom op de kwekerij gaat ophalen dan zijn ze meestal wel zo vriendelijk om hem z’n eerste vormsnoei te geven. Is dat niet gebeurd (of doe je het, zoals ikzelf, liever zelf) dan is het nú de moment om dat te doen. Selecteer de harttak: die laat je met rust. Dan probeer je uit de overige takken één of twee kransen van drie à vier gelijkwaardige takken te selecteren. Je probeert met andere woorden een pyramide-vorm te bekomen.

Waar

Hou rekening met de wettelijke plantafstanden, dat voorkomt boze buren. Er is een verschil naargelang de soort plantgoed (hoogstam, eigen haag of gemeenschappelijke haag) en de bestemming van het perceel waar geplant wordt (bouwzone, landbouwgebied). Om zeker te zijn neem je best contact op met de milieudienst van je gemeente, want er schijnen nogal wat gemeentelijke reglementen rond te bestaan.

Naargelang je perceel hou je ook best rekening met de specifieke voorkeuren van de planten: sommige soorten staan liever in de zon dan in de schaduw, anderen staan liever nat dan droog.
Veralgemenend kan je de volgende richtlijnen hanteren:

Ook belangrijk ivm de standplaats: gras is ‘groen asfalt’: het is beter de bodem onder de boom grasvrij te houden door geregeld te maaien. Anders krijg je onderaan de stam de geschikte omstandigheden voor schimmels, woelmuizen e.d. Nog beter is de bodem onder de boom daadwerkelijk grasvrij te houden door bijvoorbeeld te Mulchen, of de bodem met afgevallen boombladeren bedekt te houden. Maar echt noodzakelijk is het niet.

Als je bo(o)m(en) dan eindelijk in de grond zitten ben je er nog niet van af: er moet nog gesnoeid worden. Maar dat moet niet onmiddellijk.
Het is beter de boom de eerste twee jaar met rust te laten. Pas daarna is het ogenblik aangebroken om te snoeien. Belangrijk is hierbij de hoofdstructuur goed te sturen, maar daarover elders meer.

met muchas grasjas aan Anne Hollevoet voor de tabel

Dit keer heb ik mijn oog laten vallen op Tamme kastanje. Niet omwille van de vruchten, die zijn in zo goed als elk bos in de streek in overvloed te vinden en meer dan 50 heb je er niet van nodig om kastanje-ijs te maken. Wel omwille van het hout. Want kastanjehout is zeer duurzaam gerief om weidepalen, afsluithekjes en dergelijke mee te maken. Je kan het met dat doel perfect als hakhout beheren, met een zeer estetisch verantwoord resultaat. En als we dan toch de ambachtelijke toer op gaan, waarom dan niet helemaal zelfbedruipend zijn? Geen aangekocht plantgoed dus deze keer, maar wel twintig verse kastanjes, tijdens een week-van-het-bos-gidsbeurt op gevaar van eigen leven uit de hongerige monden van de kinders gered. Benieuwd of het lukt om die tot boompjes op te kweken. Ik weet in elk geval al een mooi plekje om ze aan te planten. ‘t zal schoon zijn als’t lukt.
Kastanjebomen zijn dan wel niet echt inheems (ingevoerd door de Romeinen), ze zijn ondertussen zodanig ingeburgerd dat ze bezwaarlijk nog als een exoot gezien kunnen worden. En een boom met een gemiddelde levensduur van 500 à 1500 jaar spreekt danig tot de verbeelding, newaar. Kan ik de komende generaties met bomen opzadelen die lelijk in de weg staan, en al.