De eigenwijze tuin

Eindelijk herfst! Is het niet zalig, zo’n druilerige regendag? Ik was bekans vergeten hoe plezant dat kan zijn. Rap in de miezerregen de gevallen okkernoten rapen, de beestjes voederen en vervolgens rap weer naar binnen waar de houtstoof voor de nodige warmte zorgt.  Visioenen van winterstoofpotjes met pastinaak en trapisten bij het houtvuur komen spontaan opgeborreld. En ook content dat de weides eindelijk wat water krijgen natuurlijk, en dat de regenwaterput wat bijgevuld geraakt, ‘t was begot hoog tijd, wat dat betreft klaag ik al drie weken gelijk een échte boer.

Echt, van mij mag het nog drie dagen regenen! (geen vier, want vrijdag is mijn vaderskapsdag en dan moet ik wel kunnen buiten spelen hé, ze moeten tenslotte niet overdrijven). En dit jaar ben ik bovendien zo goed als klaar voor het komend seizoen; de hooiweides zijn op tijd gemaaid geraakt en ondertussen ook afgevoerd (de foto hier onder dateert van een goeie week geleden), al wat we op kunnen aan appels en peren is geoogst, het beestjesbestand is aangepast aan de magere maanden, … laat de herfst maar komen, ik zal er met volle teugen van genieten.

voor:

tijdens:

na:

Zo ergens in de zijmarge van communiefeest en bourgondisch wandelweekend in de Hoge Venen ben ik er warempel  zelfs in geslaagd om het grootste deel van de hooiweide te maaien en af te voeren. Nog een vijftigtal vierkante meter en we spreken er niet meer over. Dat mag wel geen weken meer duren, want dan doet de gestreepte witbol weer zijn ding en dat is nu echt de bedoeling niet. Net als de voorbije jaren valt de eerste maaibeurt dus tussen half mei en begin juni, en dat is goed want op die manier wordt er stilaan een stabiele plantenpopulatie opgebouwd. Nu wachten tot alles (en dan vooral de wilde peen, het knoopkruid, de rolklaver en de ereprijsjes, de agrimonie en de bevernel) weer aan het groeien en bloeien slaan. Want voor het eerst heb ik geen kernen van bijna bloeiende kruiden laten staan en heb ik alles afgemaaid. Normaal gezien zou dat geen probleem mogen opleveren voor een weelderige zomerbloei. Ik ben benieuwd…

Hobbyboerken galore! Het naburig natuurreservaat is gemaaid, twee grote volgestampte zakken maaisel zijn mijn!  Morgen uitspreiden die handel zodat de zaadjes zich kunnen verspreiden over mijn doeninge, en mijn hooiland ziet er misschien volgend jaar wel hélemaal zo uit:

Want nú is het moment om wilde bloemen te zaaien: het zaad is rijp, en ‘in de natuur’ komen ze momenteel ook op de grond terecht. Door een fractie van een fractie van de zaadopbrengst van een reservaat te gebruiken kan je zo de hele kruidenmikmak in je tuin introduceren. Het enige wat je eventueel nog moet doen is na enkele weken het maaisel weer uit de tuin weghalen (verarmen van de bodem, weetwel). Morgen maak ik er werk van zie, want morgen heb ik een vrije dag, én ‘t zal schoon weer zijn! Hiep hoi!

edit 10 oktober: opdracht volbracht. Zo goed mogelijk alles uitgespreid, en aangevuld met rijp zaad van de plaatselijke wilde peen, rolklaver, kaardebol, bevernel,…

Neen, meneer en mevrouw, het weekend stond niet geheel en al in het teken van OSB-vloeren, gyproc-wanden en corner-bead-profielen. Er werd namelijk hevig afgewisseld met grasjes maaien en afvoeren. Eind september is namelijk hét moment voor de najaarsmaaibeurt (de eerste keer maaien gebeurde in mei).

Het gaat hem, op bovenstaand schemaatje, over de zones van onze tuin gemarkeerd met een ‘B’. Al bij al een behoorlijk oppervlak, dus ik was een paar uurtjes zoet om alles om te leggen en vervolgens met de kruiwagen af te voeren. Gelukkig ben ik ijverig geweest, en lag alles ^(*) tegen maandagavond op een grote (hele héle grote) hoop naast de takkenwal. Net op tijd om de herfstvlagen van de afgelopen dagen voor te zijn. Laat het nu maar regenen!

Read more »

De haag is geschoren, de Akkerdistels zijn gemaaid. De draadalgen zijn uit de vijver geschept, het grasperk is weer gazon geworden. De druiven zijn gesnoeid en de eerste appels zijn geplukt. De tuin is met andere woorden alweer de oude na enkele weken afwezigheid. Het voordeel van een natuurlijke, arbeidsarme aanpak.

Wel had je nog een achterstallige bericht te goed, wat ik bij deze recht zet:

Zo halverwege juli was het gras-met-boterbloemenperk van maaizone B (links op het schema, voor de gelegenheid in het oranje aangeduid) al half plat geslagen (wind en regen, Belgische zomers weetwel). Omdat er welgeteld één Wilde peen en één toefje Smalle weegbree in stond heb ik een extra maaibeurtje ingelast en dat stuk dus alvast een tweede keer gemaaid en afgevoerd (de Wilde peen en de Smalle weegbree heb ik wel gespaard). Met de maaibeurt van september zal het dus dit jaar drie keer onder handen genomen worden. Ik weet het, maaischema’s zijn er om strikt op te volgen op straffe van slechte bloei. Maar aan de andere kant: regels zijn er om mijn voeten aan te vegen. Zelfs met motivatie deze keer: door een extra keer te maaien verhinder ik dat het gras plat valt en de bodem verstikt. Daarnaast staan er op dat stuk nagenoeg enkel gras en boterbloemen, laten staan voor het zaad hoeft met andere woorden niet, integendeel. En een extra keertje afvoeren betekent ook extra verarming van de bodem én meer ruimte voor nieuw inwaaiende zaadjes om hun ding te doen. Als dat niet goed is!

Voila, nu sta ik weer helemaal effen. Zowel wat de tuin als deze blog betreft. En avant pour de nouvelles aventures !

Gras. Het dient zo op het eerste zicht in hoofdzaak om beesten op te laten kauwen of op te laten zitten, zoals het Azuurjuffertje hierboven netjes demonstreert. Bemerk echter dat het beestje zich niet aan een gewone klassieke grasspriet vastklemt. Ah neen: gras komt in soorten. Veel soorten zelfs, en moeilijk uit elkaar te houden. Bovendien nog hier en daar met elkaar kruisend en tussensoorten vormend en al. Ge ziet al van ver dat gras determineren niet mijnen dada is. Pogingen genoeg ondernomen om tot 80% zekere determinaties te komen, daar niet van. Straatgras, Gestreepte witbol en Kamgras, dat lukt nog. Maar de rest… En ik weet toch liever helemaal zeker wie er allemaal precies in mijn tuin floreert. Want het ene gras is het andere niet. Sommige zijn woekerende mattenvormers (bovengenoemde witbol), andere wijzen dan weer op een gunstig evoluerende situatie (kamgras, reukgras,…).

Gelukkig weet ik min moaten goed te kiezen, en kent Olivier D. dat allemaal van buiten. Dus (jubel jubel, merci Olivier) beschik ik nu over een voorlopig lijstje van grasjes die in mijn tuin hun ding doen. Meerbepaald:

• Straatgras
• Gestreepte witbol
• Kamgras
• kruising van Engels en Italiaans raaigras
• Geknikte vossenstaart
• Gewoon reukgras
• Ruw beemdgras
• Kweek

Gestreepte witbol is hiervan nog de meest overvloedig aanwezige soort, al wordt er al een paar jaar een ontmoedigingsbeleid gevoerd. Niet dat ik iets tegen dat plantje persoonlijk heb, maar een te grote dominantie van gestreepte witbol verhindert de vestiging van andere planten: in de loop van juni gaat dit gras plat liggen en vormt zo een viltachtige laag die er voor zorgt dat andere planten onderdrukt worden. Op tijd maaien is dus de boodschap: zo voorkom je verder uitzaaien (zaad van witbol blijft vijf jaar kiemkrachtig) en vervilting.

Ruw beemdgras en Geknikte vossenstaart wijzen er op dat er nog ruim genoeg voedsel in de bodem zit, maar de opkomst van Kamgras (voedselplant voor zandoogjesrupsen!) en vooral reukgras (indicatie voor verschralende bodem) laten vermoeden dat het de goede kant op gaat. Nu nog eens een poging wagen om die sprieten een beetje proper op foto te zetten.

Voor niemand ter wereld
zou ik het gras maaien,
niet voor de buren,
niet voor de goede naam
en niet voor de esthecita,
maar toen Zij ging lopen
moest opeens het gras kort zijn,
een tapijt voor haar voetjes’
uit: Een vogeltje in mijn buuk. De taal van Nena.

Nog even een postje in de reeks ‘naweeën van de cursus faunabeheer’. Een en ander toegepast op de eigenwijze tuin, en dan in hoofdzaak omtrent maaien*. Het basisprincipe is in feite eenvoudig. Hoe meer variatie in een hooiland, hoe meer beestjes. En hoe meer beestjes, hoe vrolijker ik wordt. En hoe krijg je veel variatie? Door vooral niet alles (te)gelijk te maaien, maar in fases en gradaties. Als dat (voor een deel) dan ook nog op een onregelmatige manier gebeurt, dan verhoog je bovendien ook nog eens de dynamiek. Dat is niet zo fijn voor planten want die verkiezen een periodiek terugkerende maaibeurt naar ‘t schijnt, maar voor dieren geeft het extra kansen.

Heel basic kan je het op volgende manier doen: verdeel je hooiland in een aantal deelpercelen. Van die deelpercelen maai je er één het eerste jaar niet. Het jaar daarop laat je een ander deelperceel staan, het jaar daarop weer een ander, enzovoort. Op het schema hiernaast (afkomstig uit de cursus faunabeheer van Inverde, die het op hun beurt uit het boek ‘praktisch natuurbeheer: vlinders en libellen’ geleend hebben): het eerste jaar maai je 1, 3 en 4. Het tweede jaar 1, 2 en 4, enzovoort. Zo kan je een lappendeken van verschillende ontwikkelingsstadia bekomen.

Zo’n lappendeken beantwoord zelden aan een reeële situatie, en al helemaal niet aan wat we onder ‘mooi’, ‘natuurlijk’, laat staan ‘functioneel’ (het tapijt voor haar voetjes) verstaan. Meestal willen we eerder iets zien zoals op het schema hier rechts: een geleidelijke overgang van kortgeschoren paadjes of grasmat (A) , via kruidenlaag (B) naar ruigte of struiklaag (C). Bemerk dat op het schema hiernaast die zone C onderverdeeld is in C1 en C2 die op een ongelijk moment (bijvoorbeeld met telkens een jaar tussen) gemaaid worden; dynamiek, meneer en mevrouw!
Bemerk ook de voorzichtige hoekjes en kantjes: de natuur is niet aan rechte lijnen. In- en uitsprongen verhogen de variatie en verlengen het grensgebied tussen de verschillende stroken, wat op zich al meer overgangssituaties geeft.

Je kan er zelfs voor opteren om ook de kruidenlaag niet elk jaar integraal te maaien. Maar dat moet je perceel in kwestie wel toelaten natuurlijk. Als je hooiland nog nagenoeg vrijwel alleen uit grassen (gestreepte witbol!) bestaat heeft dit weinig zin: alles maaien en afvoeren is dan de boodschap, tot de kruiden uiteindelijk beginnen op te duiken, dan kan je de frequentie verlagen en voor sommige stukken al eens een jaartje over slaan. Daar ben ik in mijn tuin voorlopig nog niet echt aan toe. Wat dan wel kan zie je op onderstaand schema: De zones aangeduid met ‘A’ en de (geel gekleurde) paadjes worden zo goed als wekelijks kortgehouden: gazon met andere woorden. De zones aangeduid met ‘B’ worden 1x gemaaid tussen half mei en begin juni en nog een tweede maal na september. Zone C is opgedeeld in twee delen: dit jaar wordt er geen van beiden gemaaid (eerste jaar dat er in C niet gemaaid wordt), vanaf volgend jaar is het alternerend C1 of C2 dat gemaaid wordt, met af en toe een jaartje overslaan zodat elk stuk om de drie à vijf jaar aan bod komt. Deze C-zones zijn ideale overwinteringsplaatsen voor veel insectensoorten, waaronder vlinders.

*: maaien impliceert in dit geval ook steeds het afvoeren van het maaisel: dat verschraalt de bodem, wat de grassen benadeelt en de bloeiende kruiden bevoordeelt.

Bemerk het verschil tussen de foto voor (links) en de foto na (rechts). Het scheelt algauw 1000 kilo boterbloemen.

Een goeie acht uur maaien verspreid over vier shifts (met een Stihl FS 350, t.a.v. Yo), bijeenharken en afvoeren hebben de klus geklaard. Zonder goeie bosmaaier onbegonnen werk. Met bosmaaier hard labeur, maar doenbaar.

Udaar, kritische lezer, zal ongetwijfeld op de foto rechts nog de nodige restanten boterbloemen-gras-mengsel bemerken op de achtergrond. Dat is niet te wijten aan een tekort aan ijver mijnerzijds. Neen, dat is volledig in de schoenen te schuiven van Rollin, die vorige week meende te mogen beweren dat we best een beetje slordig tewerk gaan bij het ontplooien van enige beheersactiviteiten. Dat zou zelfs voor de nodige dynamiek moeten zorgen. Dat laatste vooral als we niet elk jaar hetzelfde patroontje volgen (inleven in een rund, zo stelde hij: die eten ook willekeurig). Hij had er zelfs allerlei mooie schemaatjes voor, die ik in één van de komende postjes alhier zal transponeren op de situatie in mijn eigenste tuin, jazeker. Want ik ben nu eenmaal een watje als het op mooie schemaatjes aankomt. Het resultaat is een cirkelvormige kom hooiweide, omgeven door wat moet uitgroeien tot een ruige bosmantel-boszoom. Gradiëntsituaties! luwtes en zonnige hoekjes! Habitatjes voor de meest gespecialiseerde niche-zoekertjes onder de westeuropese fauna! Ik zie het alweer helemaal zitten.

In de modale Vlaamse tuin staat gras synoniem voor gemillimeterd gazon, liefst zonder mos. Een minderheid der Vlaamse tuinders staat toe dat er tussen dat gras zoiets als madeliefjes de kop opsteekt. Diegenen die de wondermooie Paardenbloemen ook nog toelaten zijn een bedreigde minderheid.

In onze tuin (die niet tot de modale vlaamse tuinen gerekend kan worden, maar dat had u al begrepen) hebben we óók echt gazon, jazeker! (geel op het plannetje links). Welliswaar een rijkelijk met madeliefjes en paardenbloemen bezaaid gazon, maar niettemin: een gazon, nen ‘green’, een ‘pelouze’. Ik rijd ze zelfs, zoals het een echte verkavelingsvlaming betaamt, zo goed als wekelijks af met mijn amechtig sputterende Briggs & Stratton die zich moeizaam door de nieuw opgeworpen molshopen ploegt. Ziedewel dat ik moeite doe om mij te integreren!

Maar daarnaast groeit er (bemerk het beigig-bruin op het plannetje links) nog ander gras: fors uitgroeiende en bloeiende grassoorten, doorspekt met welig groeiende Wilde peen, Berenklauw, Knoopkruid, Veldzuring, Pinksterbloemen, Scherpe en Kruipende boterbloem, Kleine bevernel, … en hier en daar een verloren gelopen Agrimonie en Margriet. Voor het gemak noem ik dat hooiland, maar eigenlijk is het gewoon gras met bloemen.

Nu ben ik vooral dit ontspoorde deel van ons gras genegen en zou ik liefst zien dat de mix aan soorten nog verder uitbreiding neemt. Dat valt te stimuleren (of af te remmen, naargelang) door een bepaald maairegime toe te passen. Belangrijk hierbij is een jaar na jaar vaste periode voor het maaien aan te houden om een stabiele vegetatie op te bouwen. Het tijdstip van maaien bepaalt dan welke planten je bevoordeelt (zij die al gebloeid en ‘gezaaid’ hebben) dan wel benadeelt (zij die nog moesten uitzaaien).

Omdat ik vooral op vroege en late zomerbloeiers mik en niet zozeer op voorjaarsplantjes, ben ik uitgekomen op twee maaibeurten. In het boek ‘de ecologisch siertuin’ van Velt raden ze een eerste maaibeurt aan tussen 15 mei en 1 juni, en een tweede in september-oktober. In ‘de wilde tuin’ van Wullaert loopt het gelijk op: een eerste maal ten laatste tegen 15 juni en een tweede maaibeurt in september oktober. Velt geeft ook nog de tip mee om ongewenste soorten (in mijn geval akkerdistels en co) te onderdrukken door ze te maaien tijdens de bloei, voor ze kans krijgen om uit te zaaien.

Navraag bij naburige conservators leveren eenzelfde tijdstip op: een eerste keer eind mei, begin juni en een tweede maaibeurt (voor bepaalde percelen zelfs de enige maaibeurt) in september. Bij Annetanne valt de eerste maaibeurt dan weer pas eind juli. Maar ik vermoed dat de grond daar al heel wat schraler is dan in ons geval. Derhalve wordt het maairegime (en ik herhaal het nog even zodat ik volgend jaar makkelijk terugvind wanneer ik moet maaien): eerste maaibeurt tussen 15 mei en begin juni, tweede maaibeurt in september-oktober. Tenzij er andere suggesties zijn natuurlijk, ga vooral uw gang in de reacties.